Historycznie portret jest charakterystyczny dla pewnych okresów, które nazywamy humanistycznymi. W okresach takich człowiek jest miernikiem wszystkich rzeczy i wszystkie rzeczy przyczyniają się do tego, żeby w nim zwiększyć świadomość jego żywotności. Sztuka jest ludzkim hołdem składanym własnemu człowieczeństwu. Taka jest prawdziwa przyczyna popularności malarstwa portretowego. Herbert Read Portretto przedstawienie konkretnej, rzeczywistej osoby. Należy do specyficznego typu malarstwa mającego swój wyraz psychiczny. Zasadniczą funkcją portretu jest odtwarzanie, stąd mówi się o jego autentyczności czy wierności jako jakości estetycznie wartościowej. Uobecnia jedyną, niepowtarzalną osobowość, indywidualność człowieka, jego wewnętrzną - duchową istotę. Malarz, dążąc do wiernego odwzorowania cech fizycznych modela, jednocześnie odsłania stany psychiczne przedstawionej osoby, czym sprawia, że z portretu emanuje łagodność, poczucie godności, rozsądek, przewrotność, radość, głupota etc. Portret stał się wyrazem odczuwania świata w kategoriach przestrzeni i czasu, świata mającego swój rytm, wynikającego z charakteru epoki i rozumienia człowieka. Portret malowany jest wówczas, gdy napotkana osoba jest interesująca w swej aurze lub wtedy, gdy jest artyście w jakiś sposób bliska. Ten typ malarstwa prawdziwie przezwycięża czas i temu zawdzięcza swą wielką, niepodważalną i pociągającą siłę. Bo przecież w odróżnieniu od człowieka malarstwo nie umiera, istnieje, jest śladem ziemskiej, materialnej bytności człowieka. Portret jest tą szczególną formą malarstwa, poprzez którą zachowujemy pamięć o ludzkim życiu, o człowieku, który stanowi sam w sobie indywidualność niepodobną do innych. Portret, jest zatem światem dwóch kreujących go istot: malarza i modela. Jest więc nie tylko prawdą o portretowanym, lecz o samym artyście, o jego czasie, świecie, poglądach; jest reakcją na człowieka i wielką rejestracją ludzkiego bytowania. Portret sercem malowany to tytuł wystawy malarstwa Stanisława Baja, artysty związanego z jednym z najpiękniejszych regionów wschodniej Polski - Podlasiem. Miejsce naszego urodzenia, nasze małe ojczyzny, ojcowizny pozostawiają niezatarty ślad do końca naszego ziemskiego bytowania. Tam gdzie się narodziliśmy, gdzie żyjemy, poznajemy świat od pierwszego ·d·bła trawy, gdzie odkrywamy jego prawa, piękno, brzydotę, gdzie tyle dni szczęśliwych co szczególnych, tragicznych, gdzie świat wydaje się najpiękniejszy - obraz ten pozostaje w nas wszystkich na zawsze. Nasze małe ojczyzny kształtują, podobnie jak rodzice, nasze charaktery, nasze wnętrza, są największą wartością, jaką nosimy w sobie i jaką niesiemy przez życie. Jeśli się tak stanie, że dana nam będzie możliwość podzielenia się z innymi tym intymnym światem, w Formie literackiej czy plastycznej, to jest to wyraz hołdu złożonego własnej ziemi. Malarstwo Stanisława Baja pozornie ogranicza się do portretu wsi podlaskiej, w istocie jednak jest obrazem uniwersalnym o dzisiejszym czasie. Stosunek malarza do modela to powaga, skupienie, pokora wobec świata, to ukazanie świata ludzi starych, ich zwiotczałości, często brzydoty świadczącej o przemijającym czasie i życiu, a w tym wszystkim obraz człowieka jako cząstki wielkiej natury. Baj w swym malarstwie przedstawia z ogromnym spokojem, godnością, jedyną dla siebie wizję człowieka malowaną ze specyficzną artystyczną bezwzględnością. Maluje szeroko, swobodnie, z pasją i odwagą, jego koncepcja jest bliska wspaniałym tradycjom polskiego malarstwa realistycznego Piotra Michałowskiego, Konrada Krzyżanowskiego. W swej twórczości zatrzymuje to, co w życiu stanowi najwyższą wartość - pełne człowieczeństwo. Jego malarstwo jest na pozór uczuciowo chłodne, o niepohamowanym pragnieniu prawdy, pozbawione tak często sztucznego, uroczystego pozowania, z portretowanych potrafi wydobyć wszystkie znane człowiekowi stany: opuszczenie, samotność, pogodzenie się z losem i czasem. Postacie portretowane przez artystę mają spokojny wyraz twarzy bez zbędnej afektacji. Są prawdziwe, naturalne, pogodne, to ludzie starzy stojący na progu dwóch światów: ziemskiego-tego już prawie dokonanego, wypełnionego życiem i pracą - i niebiańskiego. Malarstwo Stanisława Baja zamknięte w tę coraz rzadziej uprawianą przez artystów formę jest portretem wsi podlaskiej, wsi z której artysta pochodzi, dominują w nim dwa pierwiastki życia-bardzo głęboka poezja myśli, uczuć, i ogromna potrzeba uplastycznienia jej za pomocą obrazowości. Jego obrazy nie są ograniczone żadnymi ramami, są proste, otwarte, szczere, emanują nostalgią i potrzebą zatrzymania świata, który odchodzi. Artysta ma wyjątkowy dar uchwytywania tego, co jest niepowtarzalne, nadaje swym portretom zaskakującą niekonwencjonalną kompozycję, często ze znaczącym symbolem - atrybutem chłopskiego świata. Jego tak bardzo humanistyczna dociekliwość stawia człowieka w centrum wszelkich spraw toczących się wokół, sprawia iż jego widzenie jest pełniejsze, dojrzalsze. Ogromna siła wyrazu tych portretów to także rezultat gry czystych, barwnych płaszczyzn lub komponowania tła przy pomocy kolorów położonych lekko i świetliście, gdzie pełno światła, przestrzeni, powietrza i dali. Baj jest w swym malarstwie dynamiczny, wybuchowy, co prowadzi artystę mimo pozornego spokoju formy do spontanicznego ekspresjonizmu, maluje pośpiesznie, czasem w sposób brawurowy, jak gdyby improwizowany, poszukuje przez to więzi ze swoim czasem i ukazuje to, co w człowieku najgłębsze i zagadkowe. O malarstwie mówi, że jest to ...ciche odczuwanie, cicha nasza rozmowa - z czymś, co jest przedmiotem, ale przedmiotem niezwykłym -z ukrytą energią malarza, co działa, wieloma elementami: formą i treścią, kolorem i rysunkiem - tym, z czego składa się ta niezwykła tajemnica twórczości. To coś, co jest jakby przedłużeniem myśli artysty do innych i nie tylko w tym czasie, w którym żyjemy. IWONA KORGUL-WYSZATYCKA