Zbysław Maciejewski
MALARZ ODRĘBNY

U schyłku XX wieku wobec mnogości propozycji pojmowania sztuki, w której powszechną i dominującą tendencją jest rezygnacja z utrwalonych w tradycji wartości artystycznych kojarzonych z obrazem - malarstwo Stanisława Baja konsekwentnie przeciwstawia się nowym sposobom definiowania sztuki.

Modne dzisiaj hasła: tolerancja, wolność; demokracja, tożsamość w życiu politycznym i społecznym nie zupełnie znajdują odzwierciedlenie na polu sztuki. To co tradycyjne jest niesłusznie w jakimś sensie dyskryminowane, usuwane na margines, a tymczasem szybko przemijające awangardy nie znajdują społecznego odbioru. Stanisław Baj jest tym malarzem, który dokonał wyboru, nie zrezygnował ze swej twórczej tożsamości i swoją artystyczną działalnością udowadnia, że można szanować tradycję w sensie tematycznym i warsztatowym, i kreować jednocześnie zjawiska nowe, mające swe wyra·ne indywidualne piętno.

Jego postawa artystyczna jest więc w pewnym sensie manifestem twórczym wyrażającym się w spójności autopsyjnych doznań ciężaru życia ludzi wpisanych w pejzaż zanikającej już wsi polskiej z tym co urealnia w malarskiej galerii postaci chłopów z Dołhobrodów nad Bugiem.

Stanisław Baj wyprzedza swoim malarskim myśleniem wiele zjawisk niedostrzeganych jeszcze w Polsce, a które w cywilizacjach Zachodu wzbudzają coraz większe zainteresowanie wyrażające się w tęsknocie za tym co odeszło, w ciekawości "odciętych" korzeni, w gwałtownej rekonstrukcji folkloru (np. Norwegia), w tęsknocie za powolnym kontemplacyjnym stylem życia uwolnionym od nadmiaru luksusu i kulturowych ograniczeń spontaniczności.

Swoista odrębność twórczości Stanisława Baja prowokuje potrzebę prześledzenia analogicznej tematyki w bogatej historii malarstwa polskiego. U wielu twórców (Kotsis, Szermentowski, Pruszkowski) chłop i tematyka wsi interpretowane są z punktu widzenia obserwatora z dystansu, człowieka z miasta, pochodzącego z innej warstwy społecznej. Obrazy ich sentymentalne i liryczne stanowią raczej dokumentacje nastroju i osobowości artysty niż formę wyrażającą adekwatnie istotę zjawiska tak charakterystyczną dla zdeterminowanych autopsją realizacji Stanisława Baja.

Młodopolska chłopomania Włodzimierza Tetmajera, a pó·niej dramat Wesele Stanisława Wyspiańskiego spowodowały popularyzację tematyki na taką skalę, że nie oparł się jej niemal żaden z malarzy tego okresu. Istotą tematyki sztuki tamtych czasów była jednak wieś świąteczna, festynowa, kolorowa i dostatnia. W malarskich realizacjach uwidacznia się fascynacja folklorem, bogactwem i ornamentyką stroju. Stanisław Baj, podobnie jak np. Władysław Jarocki, maluje chłopów i nadaje portretom tytuły identyfikujące modela. Nie unika także wyrazistej, graniczącej z brutalnością fizjonomii twarzy i postaci. Rezygnuje jednak z dekoracyjności i zastępuje ją często ogólnym, ciemnym lub kontrastowym, abstrakcyjnym tłem dopełniającym dramat postaci.

Stanisław Baj jest malarzem psychologiem. Chociaż inspirują go nagle zastane konteksty i sytuacje, twarze portretowanych wyrażają prawdę o człowieku daleko wykraczającą poza utrwaloną pozę. Te wartości jego sztuki przywołują podobne właściwości dzieł tak znakomitych portrecistów jak Piotr Michałowski, Konrad Krzyżanowski czy Stanisław Lentz. Psychologiczne charakterystyki portretowanych przez Stanisława Baja osiągane są przez podobne zabiegi formalne i warsztatowe. Z malarskiego punktu widzenia obrazy Baja są najbliższe twórczości wymienionych malarzy. Demonstrują urodę wykorzystania faktury farby, pozbawione są powściągliwej ładności, ukazują prawdę często brutalną o kondycji człowieka i o nim samym.

Ten krótki przegląd podejmowanej przez Baja a zaistniałej już w historii malarstwa tematyki stanowi tylko próbę usytuowania jego twórczości w ciągu zdarzeń i wskazuje na pojawienie się kolejnego, wspólnego i odrębnego zarazem ogniwa w kontynuacji tradycji.

Dynamiczne, energiczne i ekspresyjne obrazy Stanisława Baja są efektem znalezionych motywów, wypatrzonych faktów godnych biografii pędzlem malowanych. W ten sposób powstaje galeria ludzi-sąsiadów z dogłębną charakterystyką ich trwania w starczych pobrużdżonych zmarszczkami twarzach.

Stanisław Baj jest malarzem konsekwentnym, wierzącym w słuszność swoich celów, wiernym swoim pragnieniom i ufnym swoim wzruszeniom. Wieś, jej mieszkańcy, rodzina, gospodarstwo, zabudowania, sady, pola i łąki, ciężka praca w cyklu czterech pór roku - to wszystko głęboko wryło się w osobowość artysty, w jego wrażliwość, wzruszenia, nostalgię. Stąd powroty do rodzinnej wsi, wierność jej i rejestracja w plastycznych znakach tego co przemija i na zawsze odchodzi.